شته گل ها و علائم آلودگی به شته‌ها

آلودگی به شته چه علائمی دارد؟

شته‌ها اون حشره‌های کوچک هستن که باغبان‌ها رو حسابی کلافه می‌کنند. این موجودات ریزنقش با اینکه اندازه‌شون خیلی کوچیکه، ولی چون مثل زالو شیره‌ی جون‌دار گیاه رو می‌مکن، می‌تونن به گل‌ها و سبزیجات آسیب جدی بزنن و حالشون رو بگیرن. حالا اگه می‌خوای باغچه یا گلدونات همیشه سرحال و پربار بمونه، باید قلق کار دستت بیاد؛ یعنی بفهمی این موجودات چطور زندگی می‌کنن و چطوری باید حریفشون شد تا نتونن به گیاهات صدمه بزنن.

معرفی شته‌ها

اگه بخوایم از نظر علمی دقیق بگیم، شته‌ها (که به انگلیسی بهشون میگن Aphids) تو دسته‌بندی حشرات، جزو راسته «نیم‌بالان» و خانواده «شته‌ئیان» محسوب میشن. البته این فقط اسم شناسنامه‌شون بود، مهم همون بخش اول بود که گفتم چقدر می‌تونن دردسرساز بشن. جالبه بدونیم که این شته‌های مزاحم، رنگ و روی خودشونم دارن! یعنی از سبز روشن و زرد گرفته تا قرمز، قهوه‌ای و حتی سیاه! یه نکته‌ی دیگه هم اینه که بعضی‌هاشون بال دارن و بعضی‌ها هم بال ندارن. اونایی که بال دارن، معمولاً پرواز می‌کنن تا یه جای بهتر و یه گیاه سالم‌تر پیدا کنن و برن اونجا ساکن بشن. انگار دارن برای خودشون خونه‌ی جدید پیدا می‌کنن! این قسمت رو داشته باش! شته‌ها یه قابلیت خیلی خفن دارن: می‌تونن خیلی سریع تکثیر بشن، اونم اکثراً بدون اینکه اصلاً لازم باشه با یه شته‌ی نر برخورد کنن! به این میگن «بکرزایی» (Parthenogenesis).یعنی یه شته‌ی ماده به تنهایی می‌تونه بچه‌زایی کنه و جمعیت خودش رو انفجاری زیاد کنه. برای همین هست که یهو می‌بینی یه عالمه شته ریخته توی باغ و همه جا رو گرفته! انگار که یه کارخونه‌ی تولید شته راه افتاده!

چرخه زندگی شته‌ها

چرخه زندگی این شته‌های کوچک، بسته به اینکه هوا چطوری باشه و از کدوم خانواده باشند، می‌تونه یه کم فرق کنند. انگار که هر کدومشون برای خودشون یه برنامه زندگی دارند!اما به طور کلی شامل مراحل زیر است:

تخم: یعنی تو جاهایی که زمستون‌ها سرده و یخبندونه، این شته‌های ریز، زمستون رو تو یه حالت خواب زمستانی به سر می‌برن. اون‌ها به شکل تخم‌هایی که خیلی مقاوم هستن، نزدیک جوونه‌های گیاه یا ساقه‌های کوچیک قایم میشن. این تخم‌ها هم معمولاً یه رنگ تیره، سیاه یا قهوه‌ای دارن که راحت دیده نشن. انگار دارن خودشون رو برای فصل بهار و شروع دوباره‌ی فعالیت آماده می‌کنن.
نوزاد: تو فصل بهار که هوا کم‌کم گرم میشه، این تخم‌ها باز میشن و یه سری بچه شته‌ی کوچولو میان بیرون. این بچه‌ها خیلی شبیه شته‌های بزرگ‌تر هستن، فقط اندازه‌شون کوچیکه و هنوز دستگاه تناسلی کامل ندارن. این نوزادهای کوچولو، چند بار لباس عوض می‌کنن (یا همون پوست‌اندازی می‌کنن) تا بزرگ بشن و به شته‌های بالغ تبدیل بشن. جالبه که تو این مرحله، تقریباً همه‌ی این بچه‌ها دختر هستند!
ماده بکرزا: شته‌های بالغ بدون بال، وظیفه تغذیه و تولید مثل بکرزا را بر عهده دارند. آن‌ها شیره گیاهان را مکیده و به سرعت رشد کرده و قادر به تولیدمثل و زایش زنده‌زایی می‌شوند. یعنی به جای تخم‌گذاری، نوزادان زنده به دنیا می‌آورند.

ماده بالدار: وقتی که یه دفعه تعداد شته‌ها روی یه گیاه خیلی زیاد میشه، یا هوا و شرایط طوری میشه که دیگه براشون خوب نیست (مثلاً غذا کم میاد یا جا تنگ میشه)، یه اتفاق جالبی میفته! بعضی از این شته‌های ماده، بال در میارن. این شته‌های بالدار، می‌تونن پرواز کنن و برن به یه گیاه دیگه و اونجا رو هم آلوده کنن. اینطوریه که مشکل شته‌ها پخش میشه و به جاهای جدید هم سرایت می‌کنه. انگار دارن برای خودشون یه خونه‌ی جدید پیدا می‌کنن!
جفت‌گیری و تولید تخم: اوایل پاییز که هوا داره سرد میشه و روزها کوتاه‌تر میشن، دیگه وقتشه که شته‌ها یه نسل جدید تولید کنن که بتونه زمستون رو دووم بیاره. این دفعه هم شته‌های نر و هم شته‌های ماده که بال دارن، به وجود میان. اینا با هم جفت‌گیری می‌کنن و در نهایت تخم‌هایی رو به وجود میارن که همون تخم‌هایی هستن که زمستون رو تو دل خودشون نگه می‌دارن تا بهار بیاد و دوباره زندگی شروع بشه. انگار دارن برای بچه‌هاشون یه خونه‌ی امن و گرم برای زمستون درست می‌کنن!

علائم آلودگی شته‌ها

تشخیص زودهنگام آلودگی به شته‌ها بسیار مهم است. علائم اصلی آلودگی عبارتند از:

پیچیدگی و تغییر شکل برگ‌ها: شته‌ها با اون دهن خرطومیشون، میان شیره‌ی جون‌دار گیاه رو می‌کشن بیرون. این کار باعث میشه برگ‌های گیاه شادابی خودشون رو از دست بدن و کج و کوله بشن، مخصوصاً اون سرشاخه‌ها و جوونه‌های تازه که خیلی لطیف هستن. انگار دارن آبمیوه‌ی گیاه رو می‌خورن و گیاه رو تشنه و پژمرده می‌کنن!.
رشد ضعیف گیاه: وقتی شته‌ها تمام مواد غذایی رو از گیاه می‌مکن، گیاه بیچاره کمبود داره و نمی‌تونه درست و حسابی رشد کنه. برای همین، گیاه ضعیف میشه، انگار که مریض باشه و جون نداره، و کلاً قیافه‌اش پژمرده و بی‌حال به نظر میاد. انگار که یه بچه‌ی گرسنه که غذاشو ازش گرفتن!
ظهور ماده چسبناک (عسلک): شته‌ها بعد از اینکه شیره‌ی گیاه رو خوردن، یه چیز چسبناک و شیرین مثل عسل دفع می‌کنن که بهش میگن «عسلک» (Honeydew). این عسلک می‌ریزه روی برگ‌ها، ساقه‌ها و حتی گل‌های گیاه و اونجا رو حسابی چسبناک و کثیف می‌کنه. انگار که بعد از غذا خوردن، کلی خوراکی شیرین رو همون دور و بر پخش کنن!.

رشد کپک دودی: عسلک چسبناکی که شته‌ها دفع می‌کنن، یه جورایی مثل یه خونه‌ی مجلل برای یه سری قارچ‌های سیاه و زشت میشه که بهشون میگن «کپک دودی» (Sooty mold). این قارچ‌ها که میان روی عسلک‌ها خونه می‌سازن، جلوی نور خورشید رو می‌گیرن و نمی‌ذارن گیاه با فتوسنتز غذا درست کنه. در نتیجه هم گیاه دیگه جون نداره و هم قیافه‌اش خیلی زشت و داغون میشه. انگار که یه لایه‌ی دوده ریخته باشن روش!.
حضور خود شته‌ها: وقتی قضیه جدی میشه و شته‌ها حسابی مهمون یه گیاه شدن، دیگه همه جا رو می‌شه دیدشون! از برگ‌ها گرفته تا ساقه، گل‌ها و حتی اون غنچه‌های کوچولویی که هنوز باز نشدن، همه پر میشه از این شته‌های ریز و مزاحم. انگار که یه جشن تولد شلوغ پلوغ راه انداختن و همه رو دعوت کردن!
جذب مورچه‌ها: مورچه‌ها به شدت به عسلک شته‌ها جذب می‌شوند و اغلب در اطراف گیاهان آلوده دیده می‌شوند. مورچه‌ها در برخی موارد، برای محافظت از شته‌ها در برابر شکارچیان طبیعی، با آن‌ها همزیستی می‌کنند.
انتقال بیماری‌های ویروسی: شته‌ها علاوه بر اینکه شیره‌ی گیاه رو می‌مکن، می‌تونن ویروس‌های خیلی بدی رو هم به گیاه منتقل کنن. این ویروس‌ها باعث میشن برگ‌های گیاه زرد بشن، طرح‌های عجیب و غریب مثل موزاییک روشون بیفته و کلاً محصول گیاه خیلی کم بشه. انگار که هم غذای گیاه رو می‌دزدن و هم مریضش می‌کنن!

انواع رایج شته‌ها در باغبانی

تو کل دنیا، هزاران مدل شته داریم که هر کدومشون یه جورایی مامان‌شون گفته باید از یه گیاه خاصی تغذیه کنن!در ادامه به چند نمونه از شته‌های رایج که در باغبانی با آن‌ها مواجه می‌شویم، اشاره می‌کنیم:

شته سبز سیب‌زمینی: این شته که خیلی همه جا ریخته و می‌تونه روی کلی گیاه مختلف زندگی کنه، مخصوصاً سبزیجاتی مثل گوجه‌فرنگی، فلفل و سیب‌زمینی رو اذیت می‌کنه، ولی گیاهان زینتی رو هم بی‌خیال نمیشه. رنگش هم معمولاً سبز روشنه.
شته سیاه باقلا: این شته‌های سیاهِ براق، دوست دارن دسته جمعی روی ساقه‌ها و زیر برگ‌ها جمع بشن و بیشتر از همه، حبوبات (مثل باقلا و نخود) و گل و گیاه‌های تزئینی رو هدف می‌گیرن.
شته رز: همون‌طور که از اسمش معلومه، این شته بیشتر به گل رز و بقیه گیاه‌های خانواده‌ی رزاسه حمله می‌کنه. رنگش هم معمولاً از سبز روشن تا زرده.
شته پنبه : این شته هم مثل قبلی‌ها خفن پیدا میشه و می‌تونه به خیلی از محصولات کشاورزی و گیاهان آپارتمانی حمله کنه، مثل پنبه و هندوانه. رنگش هم از زرد روشن تا سبز تیره دیده میشه.
شته جالیز : این شته هم عاشق گیاهان خانواده کدوئیان (مثل کدو، خیار، هندوانه) و بعضی درختهای میوه است.

کنترل شته‌ها

برای اینکه بتونیم این شته‌های مزاحم رو کنترل کنیم، باید یه برنامه‌ی کامل داشته باشیم که شامل کارهای پیشگیرانه، روش‌های فیزیکی (مثل کندن با دست)، استفاده از دشمنان طبیعی شته‌ها و در نهایت، اگه خیلی لازم شد، از سموم شیمیایی استفاده کنیم.

کنترل پیشگیرانه

انتخاب گیاهان مقاوم :اگه ممکنه، سعی کن از اون دسته از گیاهانی استفاده کنی که ذاتاً در برابر آفت‌ها مقاوم‌تر هستن
بازرسی منظم: گیاهان خود را به طور مرتب، به خصوص در اوایل فصل رشد، برای مشاهده علائم اولیه آلودگی بررسی کنید. توجه ویژه به زیر برگ‌ها و جوانه‌های جدید داشته باشید.
حذف علف‌های هرز: کلی از علف‌های هرزی که توی باغ و اطرافش هستن رو خونه خودشون کردن. پس اگه علف‌های هرز رو جمع کنی و دور بریزی، کلی کمک کردی که جمعیت اولیه‌ی این شته‌ها کمتر بشه.
مدیریت آبیاری و تغذیه: مطمئن شو که گیاهانت سالم و سرحال باشن، چون اینطوری می‌تونن بهتر با آفت‌ها مقابله کنن. پس نه زیاد بهشون آب بده، نه کمبود مواد غذایی داشته باشن که ضعیف بشن.

. کنترل مکانیکی

شستشو با آب: برای آلودگی‌های خفیف، می‌توان با فشار آب، شته‌ها را از روی گیاه شستشو داد. این کار را می‌توان با شلنگ آب یا اسپری آب انجام داد.
حذف دستی: در موارد آلودگی کم، می‌توان شته‌ها را به صورت دستی از روی گیاه جمع‌آوری و له کرد.
استفاده از پوشش‌های فیزیکی: برای گیاهان جوان و حساس، می‌توان از توری‌های ظریف برای جلوگیری از رسیدن شته‌ها استفاده کرد.

. کنترل بیولوژیکی

برای اینکه با این شته‌های مزاحم مبارزه کنیم، می‌تونیم از دشمنان طبیعی خود شته‌ها استفاده کنیم. اینطوری هم جمعیتشون رو کم می‌کنیم و هم به طبیعت آسیب نمی‌زنیم. یه تیر و دو نشون!

حشرات مفید شکارچی:

کفشدوزک‌ها : لاروها و بالغ‌های کفشدوزک‌ها از بزرگترین شکارچیان شته‌ها هستند. یک کفشدوزک می‌تواند هزاران شته را در طول عمر خود مصرف کند.
بال‌توری‌ها : لارو بال‌توری‌ها، معروف به “شپشک‌شکار” بسیار حریص هستند و شته‌ها را به سرعت می‌خورند.
سن‌های شکارچی: برخی از سن‌ها، مانند سن چشم‌گاوی (، لاروهای مگس سیرسیرک و زنبورهای پارازیتوئید، از شکارچیان یا انگل‌های شته‌ها هستند.
قارچ‌های بیمارگر حشرات: برخی قارچ‌ها باعث بیماری و مرگ شته‌ها میشوند. این قارچ‌ها را می‌توان به صورت تجاری تهیه و به عنوان سموم بیولوژیکی استفاده کرد.
فراهم کردن زیستگاه برای حشرات مفید: اگه دوست داری حشرات مفید توی باغچه‌ات زیاد بشن و بهت کمک کنن، می‌تونی گل‌ها و گیاهانی مثل شوید، گشنیز و شبدر بکاری که شهد و گرده دارن. اینجوری اون‌ها هم خونه و غذای خوبی پیدا می‌کنن و هم بهت در کنترل آفات کمک می‌کنن.

. کنترل شیمیایی (سموم دفع آفات)

اگه شته‌ها خیلی زیاد شدن و روش‌های قبلی جواب نداد، شاید مجبور بشیم از سم استفاده کنیم. ولی این باید آخرین راه‌حل باشه!. ولی این سم‌های شیمیایی رو باید خیلی با احتیاط استفاده کرد، چون هم به حشرات خوب، هم به طبیعت و هم به خودمون ممکنه آسیب بزنن. پس فقط وقتی که واقعاً مجبور شدیم، ازشون استفاده کنیم.

صابون‌های حشره‌کش: این صابون‌ها با خراب کردن غشای سلولی شته‌ها، کارشون رو تموم می‌کنن. این سم‌ها نسبتاً بی‌خطرهستن و عوارض کمی دارن، اما باید مستقیماً روی خود شته‌ها اسپری بشن تا اثر کنن.
روغن‌های باغبانی: روغن‌های باغبانی مثل روغن چریش یا روغن‌های معدنی، شته‌ها را خفه می‌کنند. این مواد هم باید مستقیم به آفت برسند و در دمای مناسب استفاده شوند تا به گیاه آسیب نزنند.
حشره‌کش‌های گیاهی: بعضی از ترکیبات گیاهی مثل عصاره سیر، فلفل یا پونه کوهی می‌تونن شته‌ها رو فراری بدن یا حتی بکشن
حشره‌کش‌های شیمیایی مصنوعی: این سموم که شامل ارگانوفسفره‌ها، کاربامات‌ها، پیرتروئیدها و نئونیکوتینوئیدها می‌شوند، خیلی خوب شته‌ها را از بین می‌برند. اما چون ممکن است به حشرات مفید، زنبورها و محیط زیست هم آسیب بزنند، بهتر است موقع استفاده از آن‌ها، خیلی دقت کنید و حتماً دستورالعمل روی برچسب را بخوانید. اگر هم مجبور به استفاده بودید، سعی کنید از سمومی استفاده کنید که کمتر به حشرات مفید ضرر می‌زنند.

نکات مهم در استفاده از سموم شته

زمان‌بندی: برای اینکه به زنبورها و بقیه گرده‌افشان‌ها آسیبی نرسه، سم‌پاشی رو اوایل صبح یا اواخر عصر انجام بدید که اونها کمتر فعال هستن.
پوشش کامل: موقع سم‌پاشی، یادتون باشه که همه جای گیاه رو حسابی سم بزنید، مخصوصاً قسمت‌های زیر برگ‌ها و جاهایی که شته‌ها جمع شدن. اینطوری مطمئن میشیم که هیچ شته‌ای در امان نمیمونه.
تناوب در استفاده: برای جلوگیری از ایجاد مقاومت در شته‌ها، از سموم با مکانیسم اثر متفاوت به صورت تناوبی استفاده کنید.
سازگاری با گیاه: قبل از اینکه کل گیاه رو سم بزنی، یه مقدار کمی از سم رو روی یه قسمت کوچیک از گیاه امتحان کن. اینطوری مطمئن میشی که اون قسمت نمی‌سوزه یا آسیب نمی‌بینه و بعد با خیال راحت می‌تونی بقیه جاها رو هم سم بزنی
ایمنی: وقتی داری با سم‌ها کار می‌کنی، خیلی مهمه که حواست به سلامتی خودت باشه. حتماً از دستکش و ماسک استفاده کن تا پوست و ریه‌هات در امان باشن.

شته‌ها می‌تونن حسابی باغچه‌ی آدم رو به هم بریزن، اما اگه خوب بشناسیمشون، بفهمیم کِی و چطور دارن به گیاه آسیب می‌زنن و بعدش هم بدونیم چطوری جلوشون رو بگیریم، می‌تونیم یه باغ سالم و سرسبز داشته باشیم. بهترین راه برای اینکه باغچه‌ات رو برای همیشه از شر شته‌ها خلاص کنی اینه که یه برنامه جامع داشته باشی: اول از همه سعی کنی جلوی اومدنشون رو بگیری، بعد سراغ روش‌های فیزیکی و بیولوژیکی بری و اگه واقعاً مجبور شدی، اونم خیلی با احتیاط از سم‌های شیمیایی استفاده کنی. یادت باشه که باید از دوستای شته‌ها (یعنی شکارچی‌های طبیعی‌شون) محافظت کنی و کاری کنی که تنوع گیاهی توی باغچه‌ات زیاد باشه، اینجوری خود طبیعت کمکت می‌کنه تا شته‌ها رو کنترل کنی.

کود کشاورزی (20-20-20)

کود 20-20-20 یا کود «سه بیست» یک غذای کامل برای گیاه است. در این کود، سه عنصر حیاتی (نیتروژن، فسفر و پتاسیم) به مقدار مساوی تقسیم شده‌اند. کود «سه بیست» (20-20-20) رو بخر، یه جورایی مثل یه وعده غذایی کامل و حسابی برای گل و گیاهاته. همه‌چی، یعنی نیتروژن، فسفر و پتاسیم رو به اندازه و مساوی داره.این کود یاعث میشه از کم‌آبی مقاوم‌تر بشه.خیالت راحت، این کود سریع اثر می‌کنه و قشنگ می‌تونی تغییرش رو ببینی. تازه، تا 8 ماه هم توی خاک می‌مونه و هی گلتو تغذیه می‌کنه.